Maand: juni 2017

Kransgras tussen de fietsenklemmen in Amersfoort

In een bijdrage aan Stadplanten in januari 2017 wijst Joke de Ridder op de opmars van Kransgras in Zoetermeer. Zij vraagt zich af of ook in andere steden deze, tot nu toe zeldzame grassoort, gevonden wordt. Voor Amersfoort is sinds deze week het antwoord: ja. Midden in een drukke winkelstraat, in het hartje van de stad, tussen een aantal fietsklemmen staan een groot aantal planten. De vondst is op een mooi moment omdat het gras volop in bloei staat.

Het winkelend publiek zal zich niet realiseren langs een zeldzame plantensoort te lopen

Kransgras is goed te onderscheiden van andere grassoorten. Vanuit de graspol lopen de stengels horizontaal over de grond om vervolgens met een scherpe knik op te stijgen. De schuin afstaande zijtakken zijn tot aan de voet met aartjes bedekt. In de bloei hangen de bleke wit/gele helmknoppen uit de aartjes. Met een loep zijn op de kelkkafjes kleine stekeltjes te zien. Als de aartjes zijn uitgebloeid en de vrucht rijp is vallen zij in hun geheel af.
Tot nu toe werd Kransgras als zeldzaam beschouwd. In het standaardgrassenboek van Landwehr en de Oecologische flora van Weeda komt de plant nog niet voor. Ook in de toelichting bij de verspreidingskaart van Floron wordt de plant als zeldzaam aangeduid. Het lijkt er wel op dat Kransgras in ieder geval binnen het stedelijk gebied, aan een opmars bezig is. De plant komt oorspronkelijk uit het Middellandse Zeegebied.

Wie verwacht er een zeldzame grassoort als Kransgras tussen de fietsenrekken in een winkelstraat in Amersfoort

Op de pagina’s Stadsplanten van Amersfoort proberen wij vooral aandacht te geven aan planten die algemeen voorkomen in een bepaalde tijd van het jaar. Dat geeft de grootste kans dat de beschreven plant eenvoudig op dat moment gevonden kan worden in de eigen omgeving. Daarnaast melden wij uiteraard ook vondsten van bijzondere, zeldzame planten.

Het Slaapkamergeluk van Middelburg

Slaapkamergeluk komt oorspronkelijk uit het westelijk deel van het Middellandse Zeegebied en is als verwilderde sier- en kamerplant wereldwijd verspreid. Het sterk woekerende plantje plant zich in ons land uitsluitend vegetatief voort, maar overleeft niet al te strenge winters. In Nederland is de soort de laatste decennia gevestigd en komt inmiddels voor in stedelijk gebied verspreid over het hele land, met een concentratie in de Randstad. Inmiddels kan deze plant als ingeburgerd worden beschouwd.

Nee, dit gaat niet over het geluk in de slaapkamers van Middelburg, maar het gaat weer over planten.

Slaapkamergeluk – Soleirolia soleirolii is een kamerplantje dat als hangplantje verkocht wordt. Het heeft super-kleine-ronde frisgroene blaadjes die er uitzien. Hij doet het goed in lichte koele ruimtes zoals in slaapkamers. Met zo’n naam verkocht het plantje zichzelf: wie wil er geen geluk en dan nog wel in de slaapkamer?

Dit plantje heeft weinig nodig om zijn plezier buiten voort te zetten: vermeerdering vindt vegetatief plaats. Daar is maar een klein stukje plant voor nodig. Eenmaal buiten is het hek van de dam.

Dit sterk woekerende plantje vindt zijn weg  via de voegen tussen bestrating, via  achterpaden, op drempels, aan de voet van muren, rond bloempotten enz.

Slaapkamergeluk is een echte stadsplant,  met name in Middelburg. Ik heb nergens zoveel Slaapkamergeluk gezien.

Als hij bloeit dan is dat met erg onopvallende witroze bloemetjes  die kleiner zijn dan de blaadjes.

Het is de moeite daar eens diep voor te bukken.

De allernieuwste stadsplant

Zeker weten? Nou ja, zo goed als zeker. De plant moet nog naar Naturalis om het helemaal zeker te weten. En allernieuwst ? Op 5 mei 2017 nog wel, maar er wordt ongeveer elke week een nieuwe stadsplant gevonden in Nederland. In dit geval gaat het om de ooievaarsbek Geranium malviflorum. Hij behoort tot de zogenaamde ‘tuberosumgroep’. Dat zijn knolgeraniums.

Een exemplaar voor Naturalis

Zelf had ik nog nooit van het bestaan van zulke geraniums gehoord. Bij mij in de buurt woont de oud-collectiehouder geraniums Rein ten Klooster en die wees al op basis van de foto’s de plant aan als G. malviflorum. Hij raadde me aan om wat te graven bij de wortels, en inderdaad: knollen. De plant bloeit vroeg en verdwijnt in de zomer helemaal. Net als bij veel bolgewassen, is de knol dus een manier om te overzomeren in droge perioden. De plant is afkomstig uit Zuid-Spanje en Noord-Afrika.

Een aanwinst voor de Nederlandse flora

Op de vindplaats staan ongeveer 20 exemplaren in een berm waar ik veel langs fiets. Ze moeten er al een paar jaar staan, maar omdat ze zo kort boven de grond staan worden ze makkelijk over het hoofd gezien, zoals gebleken. De kans is groot dat ze op meer plaatsen in Nederland zijn verwilderd. Er bestaan drie soorten knolgerariums die in Nederland zouden kunnen worden aangetroffen. Niels Eimers heeft zich verdiept in dit Geranium-tuberosumaggregaat en heeft op het forum van waarneming.nl een uiteenzetting gemaakt van de diagnostische kenmerken.

https://forum.waarneming.nl/smf/index.php?topic=384755.msg2095109#msg2095109

Het zou mij niet verbazen als er de komende jaren meer vondsten van knolgeraniums opduiken.

Schoonheid voor de berm

Ooievaarsbekvechten

Mijn laatste positieve woorden over mijn eigen vondst waren amper koud, toen Rutger Barendse met zijn tuinstortoverlevers opdook. Mijn recente waarneming van een flinke pol rotsooievaarsbek was aan de rand van een bos op Brabants klapzand. Op die plek groeide in de ruime omgeving geen andere bloemplant. Ooievaarsbekken zijn doorgaans redelijke drachtplanten voor insecten. Kortom, op die plek zorgt de plant voor een hogere biodiversiteit en bezet daar een lege niche.

Het geluk ligt soms op straat

Wie kent dit plantje niet? Als kamerplant dan weliswaar. Maar het is ook op straat te vinden!

Slaapkamergeluk is een plant uit de Brandnetelfamilie, een familie met in Nederland maar drie geslachten. In tegenstelling tot zijn neef de Brandnetel is dit een zeer aaibaar plantje, dat zijn geluk dus ook op straat blijkt te zoeken.

Slaapkamergeluk komt oorspronkelijk voor in het westelijk Middellands Zeegebied. Op Corsica schijnt het volop te staan, en ja, zelfs zo’n aandoenlijk plantje kan daar een plaag worden.
Slaapkamergeluk houdt niet van de volle zon, maar doet het goed op een koele, beschaduwde plek. Precies waar je je slaapkamer ook zou situeren, en daar heeft de plant zijn naam aan te danken.
En natuurlijk heeft hij een voorkeur voor de stenen in de stad, het blijft daar meestal een beetje vochtig, en in de winter heeft hij minder snel kans op bevriezen. De plant is namelijk niet erg winterhard. In Nederland vind je hem het meest in het westen van ons land, daar is het toch net iets warmer. En buiten de stad komt hij nog niet voor.

Een jaar of 20 geleden dook het plantje voor het eerst op in Nederland, sindsdien breiden de vindplaatsen zich uit. In Zoetermeer vonden we het voor het eerst in 2005, en laatst kwamen we het weer tegen, in een wijk uit de jaren 70. We waren er blij mee, ook in een jonge stad kunnen we deze echte stadsplanten tegenkomen! Er stonden in deze wijk trouwens veel ‘ontsnapte’ tuinplanten op straat.

Het kruipt over straat en probeert tegen een muur op te klimmen.

Met zijn zeer dunne stengeltjes kruipt Slaapkamergeluk over de stoep. Het plantje lijkt een voorkeur te hebben voor de overgang straat-muur.
Als kamerplant is hij makkelijk te stekken, leg wat stengeltjes op de aarde en hou het vochtig, en zie, er worden makkelijk nieuwe worteltjes gevormd. Zo ook op straat dus, en voor je het weet woekert het flink.

Tot nu toe plant hij zich alleen vegetatief voort maar misschien is dat, gezien het opwarmend klimaat, slechts een kwestie van tijd.

Voorjaarshelmkruid – een “duinplant” op een begraafplaats

Voorjaarshelmkruid is een redelijk zeldzame plant die in Nederland vooral in de duinstreek wordt aangetroffen. De plant houdt van niet te sterk verzuurd duinzand met weinig of geen kalk en enigszins vochthoudende grond. In het verleden is de plant ook wel aangeplant bij buitenplaatsen. Dat gebeurde vooral omdat de bloemen van het Voorjaarshelmkruid veel nectar produceren en geliefd zijn bij bijen. Dat de plant in het verleden aangeplant is op buitenplaatsen verklaart nog niet waarom deze planten zijn aangetroffen op een begraafplaats. Een kerkhof valt niet direct onder de noemer “Buitenplaats”.

Voorjaarshelmkruid is dicht, zacht behaard. Meer naar de top zijn klierharen talrijk aanwezig

Als je kijkt naar het verspreidingsgebied van de plant dan reikt deze van de berggebieden van Zuid-Europa tot het midden van de Scandinavische landen.

Het is verrassend een vijftiental planten aan te treffen op de begraafplaats Rusthof in Amersfoort/Leusden. Het kerkhof is in gebruik en in onderhoud bij de gemeente Amersfoort maar ligt op het grondgebied van Leusden. De planten staan op enige afstand van elkaar en zijn niet opvallend te noemen.

Zeker op een kerkhof stel je je iedere keer opnieuw de vraag: “Zijn de planten door familieleden van overledenen aangeplant, vanuit een tuincentrum, of spontaan in het gebied tot ontwikkeling gekomen?”. Om daar enige zekerheid over te krijgen ga je uiteraard eerst zoeken of de planten te vinden zijn bij nabij gelegen graven. Dat was dus niet het geval. Dan valt “import” uit een tuincentrum af en moet dus gedacht worden aan een spontane, natuurlijke vestiging van de plant. Dat maakt de vondst van Voorjaarshelmkruid op een begraafplaats tot een bijzondere vondst.

De bloemen van Voorjaarshelmkruid zijn groenig/citroengeel. Zij produceren veel nectar en daarom geliefd bij bijen.

Op de pagina’s Stadsplanten van Amersfoort proberen wij vooral aandacht te geven aan planten die algemeen voorkomen in een bepaalde tijd van het jaar. Dat geeft de grootste kans dat de beschreven plant eenvoudig op dat moment gevonden kan worden in de eigen omgeving. Daarnaast melden wij uiteraard ook vondsten van bijzondere, zeldzame planten.

 

Rotsooievaarsbek; de tuinstortoverlever !

Rotsooievaarsbek is een plant uit montane gebieden, die het uitstekend blijkt te doen in tuinen. De plant bloeit overvloedig maar vooral; stoelt geweldig uit en kan ook tegen enige droogte. Schaduw is ook geen probleem en zo kan deze soort in een tuin al snel overheersend zijn. Wie weinig geweten heeft, graaft de overbodige planten uit en gooit ze weg in de ‘natuur’. De overkant van de straat is favoriet maar men maakt er ook speciaal een ommetje voor. Even weggooien ergens langs de weg waar het makkelijk met de auto stoppen is.

Rotsooievaarsbek kan eenmaal in de natuur gegooid snel grotere plaatsen innemen.

Zo zie je langs allerlei parkeerplaatsjes ook regelmatig Rotsooievaarsbek opduiken. Soms zit er nog een bolletje van een Gewoon sneeuwklokje of een Boshyacint tussen en vaak vindt je er ook andere overbodig geachte tuinplanten als Klimop, Kleine maagdenpalm en Bonte gele dovenetel. Het assortiment overlevers is opvallend vaak hetzelfde. Mocht men er een woord voor willen maken, noem het dan ‘tuinstortoverlevers’.

Rotsooievaarsbek is er in het wit, donkerpaars en roze. De bladeren zijn vrij groot , tot zo’n 10 centimeter in doorsnede, en redelijk behaard. Een gelijkende plant is de kruising van Rotsooievaarsbek met Geranium dalmaticum, genaamd Geranium x cantabrigiense. Ook deze wordt gekweekt en vervolgens in het bos gegooid, dus opgepast met al te snelle determinaties. Geranium x cantabrigiense heeft kleiner en meer afgerond blad in omtrek en de beharing op het blad is ook veel minder.

Ook in het wit en net zo makkelijk uit de tuin verwijderd en in de natuur terug te vinden

Eenmaal geïntroduceerd blijkt Rotsooievaarsbek ook op zijn nieuwe plek weinig last te hebben van aanpassingsproblemen. Moeiteloos palmt de plant al snel enkele vierkante meters in. Na enkele jaren kunnen het serieus grote plekken worden. Mocht je een kuur tegen brandnetels en bramen zoeken; Rotsooievaarsbek bedekt de grond de volle 100%!

Of we blij moeten zijn met dergelijke introducties is zeer de vraag en ook de manier waarop Rotsooievaarsbek steeds opnieuw en op nieuwe plekken weggegooid wordt is toch ook reden je af te vragen of de mentaliteit van veel van deze tuinierders wel in orde is. Een beetje gewetensvolle tuinier composteert zijn overbodige groen, brengt het naar de gemeentestort of schenkt het aan een geïnteresseerde. Rotsooievaarsbek blijft een mooie plant natuurlijk, maar liefst zie je deze in de bergen op de natuurlijke standplaats.

Rotsooievaarsbek in een montaan weitje in Italië, Monte Baldo bij Verona

Tijmereprijs – Pareltjes in het gras

Wie met de grasmaaier het “groene tapijt” te lijf gaat zal zo goed als zeker niet in de gaten hebben dat er dicht bij de bodem, verscholen tussen alle groene grasstengeltjes, juweeltjes van kleine bloempjes staan: Tijmereprijs. Maar als je de fraaie wit tot bleekblauwe bloempjes met blauwpaarse aders een keer hebt gezien kom je tot de ontdekking hoe algemeen zij voorkomen. Niet alleen in het gras van tuinen maar ook in de grasbermen en plantsoenen van de stad.

Tijmereprijs heeft stengels die dicht tegen de grond aan geplakt zijn en pas tegen het einde omhoog buigen om de bloemtrosjes boven de bodem te verheffen. Stengels en bloeiwijze zijn zo dicht bij de grond dat zij meestal gemist worden door de messen van de grasmaaimachines.

Tijmereprijs kan matten vormen in het gras waardoor het eenvoudig is de bloeiende plantjes te vinden.

Tijmereprijs is een zeer algemene kruidachtige plant uit de familie van de helmkruiden. Deze familie kent meer dan vijftig soorten in Nederland. Meer dan twee-vijfde van deze soorten zijn planten uit het geslacht Ereprijs (Veronica). In Europa komen meer dan 300 Ereprijssoorten voor. In Nederland komen er tweeëntwintig soorten voor. De bekendste en meest voorkomende zijn Gewone ereprijs, Tijmereprijs en Mannetjesereprijs.

Wie Tijmereprijs wil vinden kan het beste in het eigen gazon beginnen. Grote kans om tussen april en de herfst de plantjes bloeiend aan te treffen. Als het eigen gazon geen resultaat oplevert is het raadzaam om binnen de stad in grasvelden van plantsoenen of wegbermen te zoeken. Maar de plant voelt zich ook goed thuis op de rand van zandwegen in bosgebieden waar voldoende vocht aanwezig is, en in akkers.

Op de pagina’s Stadsplanten van Amersfoort proberen wij vooral aandacht te geven aan planten die algemeen voorkomen in een bepaalde tijd van het jaar. Dat geeft de grootste kans dat de beschreven plant eenvoudig op dat moment gevonden kan worden in de eigen omgeving. Daarnaast melden wij uiteraard ook vondsten van bijzondere, zeldzame planten.