Home » Archieven voor Aad van Diemen » Pagina 2

Auteur: Aad van Diemen

Biografie

Na een studie Sociale wetenschappen enige tijd werkzaam geweest als onderzoeker en docent.
Daarna tot het pensioen als beleidsmedewerker Sociale Zaken bij de gemeente Rotterdam. Van jongs af aan met de verrekijker op stap voor vogels. Daarna ook planten, paddenstoelen en bijen, wespen en dagvlinders. Een dag in de week werk ik als conservator bijen en wespen in het Natuurmuseum Brabant. Ben bestuurslid IVN en natuurgids bij die club en bij SBB. Verder was ik eindredacteur, medeauteur en medefotograaf van het boek ‘Stadsplanten van Breda’ dat een paar jaar geleden is uitgebracht.

Palmlelie

Vaak zijn nieuwe stadsplanten onopvallend. Dat kan niet worden gezegd van de palmlelie (Yucca gloriosa). In oktober 2018 staat de plant hier volop te bloeien. Het zou kunnen dat dit aan de warme zomer ligt, maar een paar jaar geleden bloeide dezelfde plant half mei. Op internet geeft de ene kweker als bloeitijd juli en augustus aan, de andere september en oktober. Kortom, de palmlelie trekt zich niet veel aan van door ons bedachte tijdstippen.

roomwit en appelrood

De palmlelie komt uit het Zuidoosten van de Verenigde Staten, en is inmiddels ingeburgerd in Frankrijk, Italië, Turkije en in België in de duinen. De plant kan zich niet geslachtelijk voortplanten door het ontbreken van de yuccamot hier. Toch kan hij hele haarden vormen in de duinen van o.a Belgie. Filip Verloove schrijft: ‘Een veel voorkomende tuinplant, die in toenemende mate wordt gezien als een tuinuitwerping in ruderale gebieden of op stortplaatsen. Min of meer duidelijk te onderscheiden populaties zijn vanaf 2001 vanaf een aantal locaties in kustduinen bekend, vaak in of nabij natuurgebieden (bijvoorbeeld Houtsaegherduinen tussen De Panne en Sint-Idesbald, Fonteintjes tussen Blankenberge en Zeebrugge, Ter Yde in Oostduinkerke, etc.)’. http://alienplantsbelgium.be/content/yucca

Deze plant heeft een dubbelganger: de Yucca flaccida die sprekend lijkt op de Yucca gloriosa. Toch zijn de twee makkelijk uit elkaar te houden: de bladeren van de Y. gloriosa zijn kaal en stijf. Die van de Y. flaccida hebben dunne, lange draden en de bladen zijn slapper.

blad stijf en kaal

Ook deze soort verwildert, maar minder vaak.

De geslachtsnaam ´Yucca´ is de Spaanse en van oorsprong West-Indische, indiaanse naam voor cassave of maniok. Linnaeus heeft per vergissing de verkeerde naam aan deze plant gegeven. De soortaanduiding ‘gloriosa’ betekent ‘stralend’. ‘Flaccida’ betekent ‘slap’ en heeft betrekking op de bladen die slapper zijn dan die van Yucca gloriosa.

 

Bosliefje

Als je zo een mooie Nederlandse naam hebt als Nemophila menziesii, namelijk: bosliefje, dan schept dat verplichtingen qua uiterlijk.

Oordeelt u zelf. Ik vindt het een schatje. De plant is eenjarig en afkomstig uit de staten Californië en Oregon. Hij wordt inmiddels op meer dan 20 plaatsen over heel Nederland gesignaleerd volgens de verspreidingsatlas van Floron.

uitgezaaide bosliefjes

Op de begraafplaats Zuylen waar ik hem aantrof is hij ongetwijfeld terecht gekomen uit een zaadmengsel voor wilde bijen en vlinders. Toch heeft hij zich daar 1 of 2 maal zelfstandig uitgezaaid.

Gelet op de opvallend blauwe kleur zal het niet verbazen dat deze plant tot de ruwbladige wordt gerekend, waartoe vergeet-mij-nietjes, ossentong en nog veel meer planten met blauwe bloemen in allerlei kleurvariaties.

De geslachtsnaam ‘nemophila’ betekent ‘liefhebber van weiden’. De plant groeit op beschaduwde weiden. De geslachtsaanduiding ‘menziesii’ komt van Archibald Menzies, een 19de-eeuwse Schotse plantenverzamelaar.

Struikrook

Sinds een half jaar kom ik regelmatig op een grote begraafplaats in Breda, Zuylen genaamd, voor de inventarisatie van wilde bijen. De directie van de begraafplaats is met het beheer een andere weg ingeslagen. Het terrein moet een grotere biodiversiteit krijgen. Men heeft zelfs de naam al veranderd in ‘Park Zuylen’, om deze ambitie aan te geven. Het terrein is behoorlijk groot,10 voetbalvelden minstens. Spuiten tegen onkruid wordt niet meer gedaan; op een gedeelte van het terrein is verleden jaar een mengsel ingezaaid van eenjarige bloemplanten. Op weer een ander deel zijn dit jaar heel veel vast planten van een soort neer gezet: grijs kattenkruid en een soort kleine anjer. Vooral het kattenkruid trekt bijen.

bovenzijde blad pruikenboom

Het oudste gedeelte is het meest romantisch met oude graven, wat verzakt, de gebeitelde teksten goed meer leesbaar, en vooral: er wordt al een paar jaar niet meer geschoffeld. Daar verschijnen dus de leukste planten. Omdat het terrein midden in de stedelijke omgeving ligt, duiken vreemde kostgangers op, zoals een zaailing van de pruikenboom (Cotinus coggyria).  Op de verspreidingsatlas zijn een negental plekken te zien waar in Nederland de pruikenboom ook is waargenomen. Hij is afkomstig uit Zuid-Europa en de Kaukasus en is met regelmaat in tuinen te zien. Het is meer een struik dan een boom en valt vooral in de nazomer op door nevelachtige sluiers boven de struik. Dat zijn de de verlengde en harige bloemstelen. Vanwege dit fenomeen, waardoor het wel lijkt of de struik door rook is omgeven, wordt de plant in het Engels ‘smoke tree’ genoemd, en in het Nederlands ‘pruikenboom’. Dat is wat minder beeldend.

onderzijde blad pruikenboom

Al in de oudheid werden de wortels gebruikt voor het bereiden van een rode verfstof. Blad en bast vonden toepassing bij het leerlooien.

De wetenschappelijke geslachtsnaam ‘Cotinus’ komt uit het Grieks en betekent  ‘olijf’; vanwege een zekere gelijkenis ? De soortaanduiding ‘coggyria komt eveneens uit het Grieks en was daar de lokale naam voor de boom. Kortom, we weten eigenlijk niets over de betekenis van beide namen.

Die is in nevelen gehuld, zoals de struik zelf.

Pruikenboom met bloemen

 

 

Kling klokje klingelingeling

Toen Erik van der Hoeven en ik zo tien jaar geleden serieus naar stadsplanten begonnen te kijken, als een soort subgroepje binnen de plantenwerkgroep in Breda, kwamen we hier en daar het kruipklokje (Campanula poscharskyana) tegen. Van jaar tot jaar zagen wij het aantal planten toenemen en zich verspreiden over over de stad en het buitengebied. Dit tot onze vreugde en wij hieven dan het lied aan met de tekst zoals die in de titel van dit stukje staat. Meer tekst hebben we niet. Het betere is de vijand van het goede, moet u maar denken.

Er blijkt in de verspreiding van het kruipklokje wel een voorkeur voor een stenige, warme omgeving. Je ziet dit klokje nauwelijks verwilderd in natuurgebieden.

Kruipklokje goed voor diverse soorten bijen

Ik houd me ook bezig met het inventariseren van wilde bijen, en was benieuwd of dit klokje ook aantrekkelijk was voor bijen. Recent ontdekte ik op diverse plaatsen op de begraafplaats Zuylen in Breda flink uitgegroeide kruipklokjes op diverse plaatsen. Deze werden behoorlijk bezocht door een diversiteit aan wilde bijen: diverse hommels, groefbijen, zandbijen en klokjesbijen. De lange bloeitijd van het kruipklokje maakt hem des te waardevoller.

Kortom, een reden te meer te zingen over dit klokje.

 

Tussen Scilla en Chionodoxa

 Zo gevaarlijk als het varen tussen Scylla en Charybdis was het determineren van Scilla’s nog net niet, maar ik kreeg ze op Waarneming. nl  niet gevalideerd. Tot voor kort. Er blijkt door Leni Duistermaat en met aanvullingen van onze collega-auteur Niels Eimers in 2017 een zeer werkzame sleutel gemaakt te zijn. Zie daarvoor de soorttekst bij Scilla spec.  https://waarneming.nl/soort/info/196987.
Oosterse sterhyacint (Scilla siberica)
Opnieuw ben ik de stad ingetrokken en binnen anderhalve week heb ik vier van de vijf gangbare soorten Scilla gevonden. Die vier zijn gevalideerd. Allemaal nieuwe soorten voor de gemeente Breda.
Het onderscheid tussen de soorten blijkt niet zo moeilijk. Ook hier geldt: je gaat het pas zien als je het door hebt.
Om te beginnen moet je kijken of de bloemdekbladen vergroeid zijn of niet. Heukels heeft daar helemaal niet over. Daarna is van belang om te kijken of de bloemen rechtop staan of knikkend zijn. Tenslotte is van belang te letten op de aanwezigheid van wit aan de voet van de bloemdekbladen. Dat mag wel wat duidelijker in de sleutel.
kleine sneeuwroem (Scilla sardensis)
Verder wordt in de boven gemelde tekst ook gezegd dat er niet meer tussen Chionodoxa en Scilla heen weer gevaren hoeft te worden: alle soorten sneeuwroem worden tot het geslacht Scilla gerekend.
 De naam ‘scilla’ is uit het Grieks en afkomstig van een verwante plant en betekent ‘gevaarlijk’, ‘giftig’. ‘Chionodoxa’ is eveneens Grieks en komt van ‘chion’ = ‘sneeuw’ en ‘doxa’ = ‘roem’.
 Men heeft duidelijk de verkeerde keuze gemaakt met de geslachtsnaam.
Scilla luciliae , nog geen Nederlandse naam.
lichtblauwe sneeuwroem ?

Het eten ligt op straat

Een aparte groep planten die je in de stad kunt onderkennen wordt gevormd door voedselgewassen. Als voorbeeld heb ik nu het meest Nederlandse volksvoedsel: de aardappel, gekozen, maar er zijn er veel meer in de stad aan te wijzen. Wie de leek wil interesseren voor stadsnatuur vormen deze ‘dwalingen’ een mooi aangrijppunt. Ze zijn vaak een wonderlijke brug tussen bord en asfalt. Zoals melk al lang niet meer uit de fabriek komt, maar van AH, weet de burger niet van de tomatenplant, de rucolaplant, de veldslaplant, de goudbesplant, noch van haver en gort.

Overigens was het de eerste Europeanen, die in Europa met de aardappel in aanraking kwamen, ook niet direct duidelijk dat de knol eetbaar was. De geschiedenis wil dat in het begin van de zeventiende eeuw de eerste aardappelknollen het Franse hof bereikten. De knollen werden in de grond gezet en enkele maanden later werd er een feestmaal gehouden, gemaakt van de groene vruchtjes. Alle disgenoten werden prompt ziek. Pas veel later zou de aardappel volksvoedsel worden in Noord-West Europa. Al met al zit er  300 jaar tussen ontdekking van de knol en acceptatie als voedsel, terwijl de Inca’s het gewas al honderden jaren aten.

voedselplant op straat

De plant komt oorspronkelijk uit de Andes. De wetenschappelijke naam is Solanum tuberosum. De geslachtsnaam ‘Solanum’ is afgeleid van het Latijnse ‘solari’ dat ‘troosten’ of ‘verzachten’ betekent; denk aan het Nederlandse woord ‘soelaas’. De soortaanduiding ‘tuberosum’ betekent ‘knol’.

Als solitaire plant in de stad is de bloem leuk, en opvallend afstekend tegen het donkere matte groen van de bladen.

Hazelaar met

Eigenlijk is de tijd van de bloeiende hazelaar al weer bijna om. Valt het u ook zo op dat je hazelaar steeds vroeger ziet bloeien ? Op sommige plekken staat de hazelaar nog wel in bloei in februari, maar in Breda heb ik hem ook al in december zien bloeien. Ik meen ergens gelezen te hebben, dat die vroegbloeiende hazelaars van vreemde origine zijn.

Mannelijke bloem van hazelaar

Hazelaars hebben twee soorten bloemen: mannelijke en vrouwelijke. De vrouwelijke stampers zitten op een aparte bloem, en de mannelijke meeldraden hangen in aparte bloemen, die katjes worden genoemd. In die katjes kun je soms vreemde vergroeiingen tegenkomen. Die wordt veroorzaakt door een gal, Contarinia coryli , de springende hazelaarmug. Althans, dat dacht ik op basis van mijn oude gallenboek. Op internet evenwel wordt gesteld dat:  ‘alleen door de katjes te openen en te zoeken naar larven of mijten is de gal te onderscheiden van die van Phyllocoptruta coryli.’ , de hazelaarkatjesmijt. Op een Engelse site wordt zelfs gesteld dat het nogal eens voorkomt dat dat beide beesten huizen in hetzelfde katje. Beide galveroorzakers zijn algemeen, en ik heb de gallen niet opengemaakt, en dan nog….? Waar moet ik naar kijken ?

Hazelaarkatje met gal

De hazelaar is door de mijt of de mug gebeten of door allebei.

Veel gallen

Mahonia en mahonie

Al vroeg in de winter, vaak al in november, begint de mahonia geel te kleuren en de hele winter door blijft hij tussentijds ‘gas geven’. Uiteindelijk zal de struik in het vroege voorjaar volop gaan bloeien en vrucht zetten. Er zijn maar weinig struiken die zo een lange bloeitijd kennen. Mahonia is matig vertakt maar dichtbebladerd. De bladen zijn geveerd met vijf tot negen blaadjes. Alleen het topblaadje is gesteeld. De blaadjes zijn taai, leerachtig, glanzen en hebben scherpe stekelpuntige bladtanden. Hoewel mahonia groenblijvend is, verkleuren de bladeren toch in de herfst: van dofpurper tot dieprood. Dat maakt de struik te meer aantrekkelijk als tuinstruik.

De bladen vallen niet af maar verkleuren wel

De bloemen zijn goudgeel, aangenaam geurend en talrijk. Ze staan in trossen. In het voorjaar vormen ze een waardevolle voedselbron voor insecten; vooral voor de diverse soorten hommelkoninginnen. De meeldraden zijn tactiel: ze klappen bij aanraking plotseling naar binnen. Daardoor raken de bezoekende insecten met stuifmeel overladen.

De bloemen zijn aantrekkelijk voor vroege bijen zoals hommels

De vruchten zijn blauwzwarte bessen die door vogels worden gegeten. Die poepen de zaden weer uit en zo kan de struik overal verschijnen. Omdat de struik ook door de gemeente nogal eens wordt aangeplant, zijn ‘tuinplant’ en ‘verwildering’ in de plantsoenen, niet meer uit elkaar te houden. De plant is oorspronkelijk afkomstig uit het Westen van Noord-Amerika, maar is inmiddels in West-Europa plaatselijk ingeburgerd. Dat wil zeggen dat hij niet algemeen is.

Mahonia behoort tot de berberisfamilie. Dit is in Nederland een kleine familie met maar één inheemse soort; de zuurbes (Berberis vulgaris). De wetenschappelijke naam van mahonia is Berberis aquifolium. ‘Berberis’ en is afgeleid van ‘barbaris’, een Arabisch woord voor de plant. ‘Aquifolium’ betekent ‘met scherp blad’.

De Nederlandse naam ‘mahonia’ komt van Bernard MacMahon, Iers-Amerikaanse kweker (1775 – 1846). Deze naam heeft niets te maken met de houtsoort en de diverse boomsoorten ‘mahonie’. Al de mahoniesoorten behoren tot Meliaceae, de mahoniefamilie, die uitsluitend in de tropen en subtropen voorkomt.

De naam van de boom ‘mahonie’ is afgeleid van ‘mahagoni’. Dat woord is indiaans, mogelijk van de eiland-Arowakken van Puerto Rico en heeft dus een heel andere etymologie dan van onze struik ‘mahonia’.

een andere mahonia met meer deelblaadjes

Mahonia komt in Breda algemeen voor. Dat weten we omdat de aanwezigheid makkelijk is vast te stellen door het zeer speciale blad, dat in de winter nog meer opvalt, want de struik is groenblijvend. In de meeste gevallen staat het struikje er niet fraai bij, want moet hij genoegen nemen met een klein plekje in een ligusterhaag of onder andere struiken in het plantsoen. Krijgt hij wel een plek in de zon, dan staat hij schitterend geel te stralen in het vroege voorjaarslicht.

 

Naschrift

Rutger Barendse schreef me dat ik een plaatje van een ander soort mahonia had opgevoerd in mijn oorspronkelijke versie. Dat is de foto waar nu ‘andere mahonia’ bij staat. In mijn onschuld was ik er vanuit gegaan dat er maar een soort was. Volgens Rutger kan het  Berberis x media of B. japonica zijn.  Deze verwilderen nauwelijks volgens hem. Als je het eenmaal weet, is het verschil niet moeilijk. Deze tuinplant heeft veel meer deelblaadjes. De punten van dit blad zijn vlijmscherp, zoals ik inmiddels weet uit ondervinding. Rutger heeft het goed gezien, het is de Berberis x media.

Het blad met de vlijmscherpe punten van Berberis x media

 

 

Weer een nieuwe ooievaarsbek

In Breda zijn in 2017 twee nieuwe ooievaarsbekken gevonden voor Nederland.  De ene is een vroege, Geranium malviflorum. Daarover heb ik op 14 juni al bericht.

De andere is juist een late bloeier, Geranium wallichianum .

Het blad is voor meer dan 2/3 ingesneden

G. malviflorum is een zogenaamde knolooievaarsbek. Door geraniumkenners wordt hij tot de tuberosumgroep gerekend. Een Nederlandse naam zou Atlas knolooievaarsbek kunnen zijn.  De determinatie is inmiddels bevestigd door Naturalis Leiden. Het is geen opvallende ooievaarsbek. Oppervlakkig kun je hem aanzien voor een bermooievaarsbek.

Heel anders is dat met de G. wallichianum. Toen ik eind september langs een braakliggend terreintje in Bavel fietsen, sprong een helblauwe bloem tussen het gras direct in het oog. Het was een prachtige blauwe bloem met een wit hart en rode aders. Een schoonheid. Withartooievaarsbek als Nederlandse naam? Deze ooievaarsbek is afkomstig uit de Himalaya en China.

De plant wurmt zich door het gras door middel van ‘ellebogen’

De validator van Waarneming.nl, Niels Eimers, had met deze determinatie minder moeite. Ook deze is nieuw voor Nederland en gaat naar Naturalis.  In oude waarnemingen wist Niels er nog drie te vinden die aanvankelijk als beemdooievaarsbek waren gedetermineerd.

Bij mij in de buurt woont Rein ten Klooster, oud-collectiehouder Gerariums. Hij heeft me ook met deze tweede vondst vriendelijk, maar gedecideerd, op het juiste pad gezet.

De soortnaam ´wallachianum´ eert Nathaniel Wallich (1786 -1854), een Deense botanist, die zijn belangrijkste werk in Engelse dienst verrichtte in Calcutta. Er zijn een 40-tal planten en een fazant naar hem vernoemd.

Door de  Nederlandse Pelargonium en Geranium Vereniging is het Geraniumboekje uitgebracht. Daarin worden 601 tuingeraniums beschreven. Een aantal daarvan zal ontsnappen en wellicht inburgeren. Een waarnemer verzuchtte: ‘De lijst met verwilderende ooievaarsbekken wordt alsmaar langer’.  Inderdaad, mea culpa.

De bloemen staan paarsgewijs