Dit is deel drie van een serie over Luzerne, Sikkelklaver en de kruising Bonte Luzerne. Allemaal uitstekende voedselgewassen voor mens en dier. Over de eigenschappen van deze soorten en in het algemeen, de vlinderbloemige, hoef ik het niet nog een keer te hebben. Zie daarvoor de twee eerdere stukken.
Variatie alom
Over het stuk van Sikkelklaver kwam een opmerking van Nathalie De Somer, dat op de getoonde foto, het zaad van Sikkelklaver niet helemaal zuiver is. Nathalie heeft zich in het kader van het Levend archief verdiept in de herkenning van Sikkelklaver, dat uitermate belangrijk is voor het archief. De uitdaging bij het herkennen van Sikkelklaver is, dat Bonte luzerne een hybride van Sikkelklaver en Luzerne is, die fertiel is en tevens kan terugkruisen (Stace).
Misschien wat overbodig om te vermelden, maar let op met beeldherkenning. Dit gaat in het geval van Bonte Luzerne en Sikkelklaver vaak fout, vooral met de herkenning van Sikkelklaver. De kleur geel is immers niet het belangrijkste kenmerk. Zie daarvoor de sectie herkenning van deze blog.
Verspreiding
De verspreiding van Bonte luzerne hangt af van de verspreiding van beide oudersoorten en de groeiplaats. Op 40% van de plaatsen waar beide oudersoorten voorkomen, komt ook Bonte luzerne voor. Bonte luzerne heeft een vergelijkbare verspreiding als Sikkelklaver, maar omdat deze soort vruchtbaar is, kan ze zichzelf ook handhaven.
Het feit dat Bonte luzerne zo ongeveer op dezelfde plaats voorkomt als Sikkelklaver maakt het extra lastig de twee goed uit elkaar te houden, want Bonte luzerne kruist terug met Sikkelklaver en Luzerne.
Herkenning
Hoe zijn nu de soorten uit elkaar te houden? Hieronder volgt een tabel die opgesteld is met kenmerken uit verschillende flora’s. De tussen haakjes geplaatste nummers achter een bepaald kenmerk komen overeen met onderstaande opeenvolging van bronnen.
| Sikkelklaver (Medicago falcata) | Luzerne (Medicago sativa) | Bonte luzerne (Medicago x varia) | |
| Habitus | Liggend/opgericht | Opgericht | Opgericht, soms met enkele liggende takken |
| Stengel | opstijgend, verspreid behaard | rechtopstaande of soms opstijgende weinig behaarde stengels (fijne aangedrukte haren (2)) | weinig behaarde stengels staan rechtop of zijn soms opstijgend. Meestal zijn ze sterk vertakt. |
| Blad | 2 cm, breedst boven het midden, enkele tanden aan de top, onderste blaadjes zijn breder dan de bovenste (1), topblaadjes tot 2.5 cm (5) | 2-3 cm lange deelblaadjes, breedst boven het midden. Topblaadjes tot 3 cm (5) | 2-3 cm deelblaadjes zijn langwerpig, breedst boven het midden, met getande top, topblaadjes tot 2.5 cm (5) |
| Steunblaadjes | lancetvormig (1), zwak getande, smalle steunblaadjes, priemvormig toegespitst (1) | smalle steunblaadjes met hoogstens 1 tandje | smalle steunblaadjes met aan de voet hoogstens 1 tandje |
| Bloem | halfbolvormig (lensvormig) tot eivormige bloeiwijze. Breder dan hoog. | langwerpig-eivormig, hoger dan breed. | langgesteelde trossen zijn langwerpig-eivormig, rijkbloemig en 0,8-1,1 cm. Hoger dan breed. |
| Bloemkleur | geel of soms geelwit | blauw tot diep paarsblauw | In de knop zijn de bloemen vaag paarsblauw, later worden ze groenachtig en tenslotte vaak geel |
| Bloemsteel | bloemsteel langer dan de kelkbuis (4) | bloemsteel meestal korter dan de kelkbuis (4) | bloemsteel ca. even lang als de kelkbuis (5) |
| Bloemgrootte (6) | 6-9 mm | 5-12 mm | 7-10 mm |
| Vruchtvorm | zwarte, 0.8-1.5 cm lange peulen, recht tot sikkelvormig (0.5 winding) en behaard (1) | rechte tot sikkelvormige peulen van 1-1.5 cm groot met 1 tot 3 schroefvormige windingen met een gat in het midden, zijn kaal of behaard | De gladde peulen zijn recht of sikkelvormig,1-1½ cm lang, kaal of behaard en bruin-zwart. De vrucht maakt een 0.5 tot 1.5 (soms tot 2,5) winding |
| Zaden | 2-5 ovale zaden met netvormige aderen (1) | meestal meer zaden, 10-20 (6) | 3-8 zaden, peulen soms zonder zaden (6) |
Dit is natuurlijk wel erg veel informatie. Goed bruikbaar in het veld zijn de volgende kenmerken:
- Bloemkleur
- Bloemafmeting
- Vorm van de bloeiwijze, zodra de bloeiwijze hoger dan breed is en de bloemen geel(achtig), dan goed kijken naar de overige kenmerken
Tijdens het proces om bovenstaande tabel te maken kwam de gedachte op om deze tabel aan te bieden aan de Eerst Hulp Bij Determineren (EHBD) van de Verspreidingsatlas, ook weer in het kader van laat uw medefloristen even meekijken met wat er wordt geschreven en deel vooral ook de kennis zo breed als mogelijk. De tabel is inmiddels te vinden op de Verspreidingsatlas via volgende link.
Overige tips zijn:
- Bekijk zo veel mogelijk kenmerken voor een zorgvuldige determinatie.Bij de hybride kan de ene tak zoals de ene oudersoort zijn en de andere tak zoals de andere. Het komt er op neer de variatie over de gehele plant te bekijken
- Omdat luzerne vaak ingezaaid wordt en er verschillende kweekvarianten zijn, is ook de Bonte luzerne erg variabel
- In de Britse en Belgische flora worden Sikkelklaver en Luzerne als ondersoorten beschouwd van M. sativa, de hybride is een nothosubsp. genaamd Zandluzerne
- Omdat de hybride fertiel is, is terugkruising mogelijk en zo ontstaat een heel spectrum van varianten, deze terugkruisingen determineren we eveneens als Bonte luzerne (Medicago x varia). De exemplaren kunnen qua kenmerken zeer dicht bij een van de oudersoorten aanliggen en dat bemoeilijkt de determinatie
- Op groeiplaatsen waar beide oudersoorten aangetoond zijn en de hybride aanwezig is, is de determinatie en validatie van vegetatieve exemplaren niet betrouwbaar
- Op circa 40% van de plaatsen waar beide oudersoorten voorkomen, hybridiseren M. falcata en M. sativa
Niet onbelangrijk, vergeet vooral niet te genieten van de hier beschreven soorten en zoals de lead foto laat zien, Bonte luzerne is een zeer fotogenieke plant.
Dankwoord
Met dank aan Nathalie De Somer die bovenstaande tabel heeft becommentarieerd en aangescherpt alsmede een aantal aandachtspunten benoemd voor herkenning in het veld.
Bronnen
Onderstaande nummering komt overeen met de nummering in de tabel. Daar waar geen nummering bij staat is het de tekst uit de Heukels flora (24ste druk, Duistermaat)
- Waarneming.nl Sikkelklaver
- Waarneming.nl Luzerne
- Waarneming.nl Bonte Luzerne
- Flora van België, het Groothertogdom Luxemburg, Noord-Frankrijk en de aangrenzende gebieden (4de druk, 2023)
- Natuur.flora (Hans Vermeulen, 2020)
- New flora of the British Isles (Clive Stace, 2024, third reprint of 4th edition)
