Wilde wingerd: wie van de vier?

Wingerd met slak op bes. foto: Arian Jacobs-Brouwer

Buiten zijn weer volop herfsttinten te bewonderen. Het blad van zelfbestuivende wilde wingerd (Parthenocissus) verkleurt spectaculair van groen naar rood, oranje, paars en geel, voordat het afvalt. Parthenocissus, van het Griekse ‘parthenos’, wat maagd betekent, en ‘cissus’ vanwege de gelijkenis met het verwante klimmende genus Cissus uit de wijnrankfamilie.

Vijfbladige en Chinese wingerd. foto’s: Arian Jacobs-Brouwer en Barbara Gravendeel

Dankzij fossiel stuifmeel, bewaard in de bodem, weten we dat de eerste wingerds vanaf 45 miljoen jaar geleden voorkwamen in subtropische bossen op het noordelijk halfrond. Daar zijn twaalf verschillende soorten uit ontstaan, verspreid over Azië, Noord- en Centraal-Amerika, en de Caraïben. Vier soorten zijn tegenwoordig in onze steden te vinden. Met behulp van blad en ranken kun je ze onderscheiden. Zie onderstaande determinatietabel.

Wetenschappelijke naamNederlandse naamHerkomstHechtschijfjes op rankenBladvorm, -rand en herfstkleur
P. henryanaChinese wingerdChinaaanwezig3- tot 9-delig, handvormig samengesteld, alleen in bovenste helft gezaagd, rood met witte aderen
P. quinquefoliaVijfbladige wingerdNoord-Amerikaaanwezig5- tot 6-delig, handvormig samengesteld; alleen in bovenste helft gezaagd, geel, oranje, paars
P. tricuspidataOosterse wingerdJapan en Taiwanaanwezig3-delig of enkelvoudig, gaafrandig, rood
P. vitacea (syn. inserta)Valse wingerdNoord-Amerikaafwezig5-tot 6-delig, handvormig samengesteld; vanaf onderste kwart gezaagd, roodpaars

De blauwe bessen contrasteren flink met de felgekleurde bloemstelen, bladeren en takken. Verschillende stadsvogels hebben ze inmiddels leren eten en verspreiden zo de zaden. In dit gedicht van Paul Van Ostaijen (1896-1928) uit 1924 wordt daar al melding van gemaakt.

Vlerken

Nachtelik vliegen vogels van de wilde wingerd weg

Schrikbeladen klapperen vlerken dof in deemstering

Knakgeluiden van takken veelvuldig kort ontsluieren vlerken

één ogenblik niet-herkenbare ruimten

de ruimte is van knakkende vlerken vol

Plotseling zijn vogels schrikgeschud

ons tot-dingen-gestolde Angst

Welke stadsvogels zouden Van Ostaijen meer dan een eeuw geleden tot het schrijven van deze regels geïnspireerd hebben? De dichter woonde toen in Antwerpen aan de Lange Leemstraat 53, waar de gevel tot vijf jaar geleden begroeid was met een wilde wingerd.

Foto uit Google street view 2020 van geboortehuis van Paul van Ostaijen

Het zouden spreeuwen kunnen zijn geweest. Op dit filmpje is prachtig te zien hoe deze zich in de schemering ‘met klapperende vlerken’ op de bessen van een wingerd aan een andere gevel ergens in Nederland storten en er ‘plotseling’ en ‘schrikgeschud’ weer uit opvliegen.

Het ‘knakgeluiden van takken’ in het gedicht suggereert dat het ook grotere vogels konden zijn geweest. Stadsvogelfotograaf Arian Jacobs-Brouwer wist merels, een zanglijster en houtduif vast te leggen, die zich te goed deden aan de bessen van wilde wingerd in de omgeving van Utrecht. Deze soorten leven, in tegenstelling tot spreeuwen, echter nog niet zo lang in steden: merels en lijsters trokken vanaf 1850 naar de stad en houtduiven rond 1900. Het is de vraag of deze vogels in 1924 al genoeg gewend waren aan mensen om midden in een druk stadscentrum naar eten te durven zoeken.  

Merel, houtduif en lijster op wilde wingerd in Utrecht. Foto’s Arian Jacobs-Brouwer

Ook Nijlganzen doen zich tegenwoordig te goed aan de bessen van wilde wingerd. Deze vogels kunnen Van Ostaijen echter onmogelijk tot dichten hebben aangezet. De eerste verwilderde Nijlganzen werden namelijk pas in 1960 in de Lage Landen waargenomen.

Nijlgans op wingerd

Over de auteur

Recente berichten