Het zal niemand ontgaan zijn dat we in de afgelopen zomer een extreem droge periode hebben gehad. Ook in de stad waren de gevolgen voor de plantengroei duidelijk zichtbaar; geel tot bruine grasvelden en verwelkende kruiden. Tussen die treurige beelden vielen een aantal planten in positieve zin op. Allereerst de prachtig bloeiende cichorei en daarnaast woekerende
‘plakkaten’ van varkensgras en postelein. Over de laatstgenoemde soort, Portulaca oleracea wil ik het hier hebben.
Gerrit Hendriksen schreef er al een bijdrage over op dit blog op 8 november 2022. Hij citeert de Stadsflora van de Lage Landen (Denters,2020): ’warme zomers zorgen voor meer postelein’.
Dat blijkt dus te kloppen. En niet alleen de warmte maar zeker ook de droogte. Van postelein is bekend dat hij heel goed tegen droogte kan. De plant heeft iets van een vetplant. Je zou het een succulent kunnen noemen. De aanpassingen van postelein aan extreme omstandigheden worden in het blog van Gerrit Hendriksen uitvoerig beschreven: de plant kan verschillende manieren gebruiken om door middel van fotosynthese suikers te maken. Het is zowel een C4 -plant als een CAM-plant.
Postelein is relatief eenvoudig te herkennen aan de vlezige bladeren die verspreid aan de stengel staan of onder de bloem in een schijnkrans. De stengels zijn eveneens vlezig. Jonge stengels zijn groen en later vaak rood. De stengels groeien vaak in een soort stervorm over de grond.
De bloem bestaat uit vijf gele kroonbladeren en twee kelkbladeren. Ze verschijnen vanaf juni tot het begin van de herfst en openen zich in de ochtend bij zonnig weer. De bloemen zijn tweeslachtig: 8-10 meeldraden en een stamper. Hoewel de bloemen wel door insecten worden bezocht vindt er meestal zelfbestuiving plaats.
Na bevruchting ontstaat er een doosvrucht die met een dekseltje opent. De vele kleine, zwarte en glimmende zaden komen hierdoor direct vrij en vallen op de grond. Vervolgens kunnen ze door verschillende oorzaken worden verplaatst: plakken onder schoenzolen of onder autobanden, afstromend water, sterke wind, etc. De meeste zaden kiemen niet ver van de moederplant. Je treft postelein daardoor vaak aan in dichte groepen of plakkaten. Volgens Waarneming.nl is het aantal waarnemingen de laatste jaren enorm toegenomen.
Op verschillende plaatsen in de stad ontdekte ik posteleingroepen met witte vlekken op de bladeren. Oudere vlekken kleuren beige en zien er meer uit als blaasjes. Tenslotte barsten ze open en komt er een witte sporenmassa tevoorschijn.
Dankzij Obsidentify kwam ik erachter dat de boosdoener een oömyceet (= ‘waterschimmel’) was: Wilsoniana portulacae. Soms wordt deze parasiet ‘witte roest’ genoemd. Bij het vak Mycologie werden oömyceten een halve eeuw geleden nog tot het Schimmelrijk gerekend. Tot welk rijk ze nu behoren is nog omstreden. In ieder geval zijn het geen echte schimmels. Een beruchte oömyceet is de veroorzaker van de aardappelziekte: Phytophthora infestans.
Voor de geslachtsnaam ‘Portulaca’ bestaan verschillende verklaringen. Eén ervan is dat het komt van het Latijnse woord ‘portula’ Dat betekent ‘poortje’. De vrucht vormt een klein poortje bij het openspringen. De soortaanduiding ‘oleracea’ betekent ‘als groente te gebruiken’. De Nederlandse naam lijkt een verbastering te zijn van ‘porselein’. In de Schoolflora van Heukels uit 1899 heet de plant nog ‘wilde porselein’. Wellicht heeft het glanzende uiterlijk van de plant hier een rol gespeeld.
In de literatuur kom je ook wel de naam ‘zomerpostelein’ tegen. Die naam wordt gebruikt om verwarring te voorkomen met winterpostelein (Claytonia perfoliata). Beide soorten behoren sinds kort niet meer tot dezelfde familie. Winterpostelein wordt nu ingedeeld bij de Bronkruidfamilie en postelein bij de Posteleinfamilie. Ze onderscheiden zich in de groeiplaats: winterpostelein groeit op wat meer schaduwrijke plekken. Bovendien bloeit deze plant ook in de winter en het vroege voorjaar.
P. oleracea var. sativa wordt gekweekt als moestuinplant. Deze variëteit is veel forser dan de ‘wilde’ vorm.
Zoals de wetenschappelijke soortaanduiding al aangeeft wordt postelein als groente gebruikt. Je kunt er vooral een frisse salade mee maken. Roerbakken kan ook. En natuurlijk in een stamppot. Op het Internet kun je ook allerlei medicinale toepassingen vinden.
