Wij kunnen dat varken wel wassen
In november 2025 kreeg ik het boekje Valse vrienden van Wessel Meijer van de KNNV Utrecht in handen, een bewerkte uitgave d.d. juli 2025 van FLORON. Voldoende reden voor mij voor hernieuwd onderzoek aan de Varkenskersen. De uitkomsten daarvan hebben geleid tot dit artikel.
Sommige floristen hebben moeite met het uit elkaar houden van Grove varkenskers (Lepidium coronopus) en Kleine varkenskers (Lepidium didymum). Deze twee leden uit het geslacht Kruidkers (Lepidium) worden als duo genoemd in Valse vrienden. Ze behoren tot de Kruisbloemenfamilie (Brassicaceae) en lijken inderdaad veel op elkaar, maar wanneer je weet waar je op kunt letten, wordt het al een stuk eenvoudiger. Dan kun je dat varken wel wassen. In dit artikel wil ik me richten op de verschillen, zodat je achteraf zult zeggen: “Een kind kan de was doen”.
Allereerst verwijs ik naar een eerder artikel over dit onderwerp, van Peter Hegi, gedateerd 30-07-2017: Het verlangen naar een Varkenskers. Peter had moeite om de Grove varkenskers te vinden in Den Haag en Rijswijk. Mij was intussen wel opgevallen dat ik Grove varkenskers vooral op de klei vind. Vaak bij een opgang naar een weiland. Dat staat ook her en der beschreven. Zoals op bovenstaande foto te zien is, kunnen ze in elkaars nabijheid groeien. De Grove vind je niet op het zand, want op het kaartje op de Verspreidingsatlas zie je grote, lege, gele plekken in het oosten van het land. Er zijn kenmerken die voor beide soorten gelden. Zo zijn ze allebei eenjarig, ze houden van een vochtige standplaats en ze kunnen tegen betreding. In de stad komen we heel vaak Kleine varkenskers tegen, soms op de stoep. Grove varkenskers zie ik niet vaak tussen stenen. Op Texel vond ik ze aan de voet van het muurtje van de begraafplaats bij het witte kerkje van Den Hoorn. Andere soorten van het geslacht Lepidium die je in de stad vaak tegen kunt komen, zijn bijv. Steenkruidkers (Lepidium ruderale) en Amerikaanse kruidkers (Lepidium virginicum).
Uitleg van de naam
In Heukels’ Flora 23e druk vielen ze nog onder het geslacht Coronopus. Grove varkenskers heette Coronopus squamatus, Kleine varkenskers heette Coronopus didymus. Opvallend is dat de vroegere geslachtsnaam nu bij Grove als tweede woord in de wetenschappelijke naam zit.
Coronopus betekent kraaienpoot. Het is afgeleid van korônê (kraai) en pous (voet, poot). De naam zinspeelt op de bladvorm. Ik zie er echter geen kraaienpoot in. Squamatus komt van squama, dat schub betekent.
Lepidium is een latinisering van het Griekse verkleinwoord lepidion, afkomstig van lepis. Het betekent schub of schubje, wat slaat op de vorm van de kleine hauwtjes, de vruchten, die wel wat op vissenschubben lijken.
Didymum/didymus betekent dubbel, tweelingachtig, vanwege de dubbele hauwtjes.
Info elders
Ik heb veel gehad aan de tabel op het forum van Waarneming.nl bij Lastige soorten. Al in mei 2018 heb ik het duo daar bestudeerd. In het veld heb ik gezocht naar een groef in de bladsteel bij Kleine varkenskers, maar deze niet kunnen vinden. Er is veel overlap tussen deze tabel en de informatie in Valse vrienden. Met dit boekje in de hand hebben we tijdens een inventarisatie in november 2025 met vijf personen in het veld nogmaals een poging gewaagd: een groef was niet te vinden. Wel een ander beschreven kenmerk: de beharing op de topjes van het blad. Bij de Kleine zit een haarachtig spitsje op de top van de bladslippen, bij de Grove niet. In het veld kun je dit kenmerk met een loep goed zien. Leuker is het om het eens door een binoc te bekijken. Het resultaat zie je hieronder.
Thuis heb ik er de vegetatieve Flora’s bij gepakt. Toen bleek dat er bij beide Varkenskersen geen groef aanwezig is. Dit foute kenmerk is inmiddels door Niels Eimers uit de tabel op W.nl gehaald. Jammer dat het nog in Valse vrienden staat. Dat is het nadeel van een boek: een fout kan er pas uit bij een volgende druk. Dat kan jaren duren.
Vergelijking bloemen
De beschrijving van de bloemen geeft ook al aan hoe de vruchtjes staan. Het geeft een heel ander beeld. Bij de Kleine staan overal in de plant trosjes, bij de Grove alleen in het centrum van de plant. Omdat de bloemen van de Kleine varkenskers klein zijn, valt de bloei niet op. Bij de Grove zie je duidelijk het wit van de vier kroonbladen. Realiseer je dat het bloemsteeltje uiteindelijk het vruchtsteeltje wordt. Hieronder per soort een opsomming van kenmerken.
Grove varkenskers: bloemen en vruchten in korte, okselstandige trossen. Kroonbladen wit, 1-1,5 mm lang, iets langer dan de kelk. Bloemstelen korter dan de bloemen. De bloemen staan hierdoor in korte bloemtrosjes dicht bij elkaar in het midden van de plant, met witte, 2-3 mm grote bloemen. Er zijn zes meeldraden.
Kleine varkenskers: de bloemen staan in bladokstelstandige trossen die zich later verlengen. Kroonbladen ontbrekend, of ze zijn priemvormig, roomwit, iets korter dan de kelkbladen. Ze zijn zeer klein, tot 0,5 mm. Bloemstelen langer dan de bloemen. Er zijn twee meeldraden.
Vergelijking vruchten
In het vruchtstadium zie je grote, duidelijke verschillen. De vruchten zijn hauwtjes. Ik herinner me nog heel goed de eerste keer dat ik de vruchtjes van de Grove varkenskers zag. Dat was in 2013 in Watergraafsmeer, een wijk in Amsterdam, op een snikhete dag in juli, tijdens een excursie. Er moest wel een loep bij aan te pas komen.
Grove varkenskers: de vruchtjes zitten op een kort steeltje en hebben prachtige ribbels. Heukels’ omschrijft dit als “door vele getande plooien zeer ruw”. Ze zijn 2-3 mm lang, met afgeronde of kort toegespitste top.
Kleine varkenskers: de vruchtjes zitten op een lang steeltje en zijn ongeveer 1,5 mm lang, aan de top ingesneden, glad. Wanneer je het oppervlak met een loep bekijkt, dan lijkt het niet altijd glad. Kennelijk kan “glad” hier opgevat worden als “met een netachtige, gerimpelde structuur”. Kijk maar naar de afbeelding in Heukels’ Flora of kijk hier. In Eggelte Veldgids geldt voor beide soorten “Hauwtje met twee gerimpelde helften”. In de tabel op W.nl staat bij vruchtwand: “Met het blote oog glad, met loepje licht geplooid”. Kennelijk is er veel variatie, wat uitnodigt om dit in het veld nog eens goed te gaan bekijken en vergelijken bij verschillende planten. Het vruchtsteeltje is ongeveer even lang als het hauwtje. Dit betekent dat het hauwtje forser is dan de kleine bloem, want de bloemstelen waren immers langer dan de bloemen. De twee delen van het hauwtje staan als twee bolletjes tegenover elkaar. Deze “tweelinghauwtjes” worden wel beschreven als brilvormig. Je zou hier een lorgnet in kunnen zien, een ouderwetse bril met maar één poot, eigenlijk meer een handvat, maar dan met het handvat niet aan de zijkant, maar in het midden.
Vegetatief
Vegetatief onderscheiden is wat lastiger, maar na wat oefening is het prima te doen. Zie hiervoor ook de foto bovenaan dit artikel. Deze is ook hier te vinden. Waar kun je op letten:
- De geur. Wanneer je een stukje van de plant kneust, wordt al snel duidelijk met welke van de twee soorten je te maken hebt. Kleine varkenskers ruikt sterk. Grove varkenskers heeft nauwelijks geur. Menigeen vindt Kleine varkenskers zelfs stinken. Ik vind de geur op Tuinkers (Lepidium sativum) lijken. Daar houd ik wel van. Vroeger zaaiden wij dat in de schooltuintjes in de vorm van de eerste letter van je voornaam. Voor mij voordelig, want een H zaaien levert veel plantjes op. Je zal maar Ineke heten. Dan krijg je niet veel. Ik had ruim voldoende. Heerlijk, vooral op een boterham met kaas. Soms hoef je de plant niet eens te zien. Wanneer er overheen wordt gelopen ruik je de specifieke geur al. Of als iemand tijdens een excursie met een stuk plant naar de groep toe loopt. In de winter is de geur soms minder sterk, maar dat is bij meer soorten planten het geval.
- De bladtop. De Grove heeft meestal een lange eindlob, Kleine niet.
- De dichtheid/volume van de bladrozet. Mij valt op dat een bladrozet van Grove varkenskers veel open ruimte heeft, terwijl bij Kleine varkenskers alles veel dichter op elkaar zit en fijner gebouwd is. Daarom is de naam Grove wel goed gekozen.
- Beharing. Kleine varkenskers is behaard, Grove is kaal. Zie ook de bovenstaande fotobijschriften.
- Grove varkenskers heeft vleziger blad dan Kleine.
Hopelijk kun je met deze informatie deze twee Valse vrienden voortaan gemakkelijk uit elkaar houden.
Bronnen
Leni Duistermaat – Heukels’ Flora (24e druk, 2020, p. 493)
Henk Eggelte – Veldgids Nederlandse flora (13e druk, p. 306 + 307)
dr. C.A. Backer – Verklarend woordenboek van wetenschappelijke plantennamen (heruitgave 2000)
Wessel Meijer – Valse vrienden (FLORON, 1e druk, juli 2025, p. 42)
Verspreidingsatlas: https://www.verspreidingsatlas.nl/0359 en https://www.verspreidingsatlas.nl/0358
Waarneming.nl: https://waarneming.nl/species/6642/ en https://waarneming.nl/species/6641/
Forum Waarneming.nl bij Lastige soorten: Kleine varkenskers & Grove varkenskers: https://forum.waarneming.nl/smf/index.php?topic=384755.msg2226871#msg2226871
Stoepplantje van de week: kleine varkenskers: https://www.naturetoday.com/intl/nl/nature-reports/message/?msg=29257
