Eind april viel mij op in mijn woonplaats Bavel dat er in de bermen veel vogelmelk stond. Hoe meer ik erop ging letten, hoe meer ik zag. Op sommige plekken waren er haarden met meer dan 20 exemplaren. Merkwaardig en nog onverklaard. Bij het zoeken naar informatie kwam ik er achter dat er twee ondersoorten worden onderkend in Heukels 24, te weten gewone vogelmelk Ornithogalens umbellatum ss umbellatum, en wijde vogelmelk ss divergens. In onderstaande tabel staan de verschillen in kenmerken aangegeven.
| nummer | kenmerk | ss umbellatum | ss divergens |
| 1 | blad | Tot 5 mm | 5-8 mm |
| 2 | bloemen | 5-12 stuks | Meer dan 14 |
| 3 | bloemsteel | Na de bloei schuin omhoog tot recht afstaand | Na de bloei rechtafstaand tot teruggeslagen |
| 4 | bloemsteel | 2-4 cm | 4-7 cm |
| 5 | bloeitijd | mei juni | april juni |
| 6 | bol | Hoger dan breed | Breder dan hoog |
| 7 | bol | Minder dan 10 | Meer dan 10 |
| 8 | bijbol | Eerste jaar bladdragend | Eerste jaar nietbladdragend |
Grofweg komen de verschillen erop neer dat er een grote = divergens-vorm, is en een kleinere = gewone.
Ook kenmerk 3 uit de tabel: de stand van de bloemsteel na de bloei, is als veldkenmerk goed bruikbaar is mijn ervaring. Kortom, tel de bloemen, meet de bloemsteel en kijk naar de stand van bloemsteel en de twee ondersoorten zijn vrij simpel uit elkaar te houden. Rond en in Bavel zijn beide beide ondersoorten aanwezig.
Beide ondersoorten worden als een oorspronkelijk inheems beschouwd, maar de verspreiding in Nederland is nog niet duidelijk. In het kaartje hieronder staat de anno 2026 bekende verspreiding van wijde vogelmelk. De kaart van gewone vogelmelk kleurt geheel rood. Weeda (1991 Oecologische Flora 4) meldt dat door sommigen wijde vogelmelk als de oorspronkelijke soort worsdt beschouwd. Hij heeft in ieder geval een verspreiding die wereldwijd groter is. Kortom, dit vraagstuk is nog niet opgelost. Weeda meldt ook dat vogelmelk zich alleen vegetatief, via de nevenbollen, kan verspreiden. Als er al kiemplanten zijn, sterven die spoedig af. Gelet op de nationale en internationale verspreiding, kun je daar vraagtekens bij zetten.
Verspreiding wijde vogelmelk 2026. Bron Verspreidingsatlas.
Een ander vraagstuk is de etymologie van vogelmelk. De Nedelandse naam is de letterlijke vertaling van de wetenschappelijke naam ‘ornithogalum’. Dit is een Latijnse vertaling uit het Grieks en veel boeken melden dat de verklaring niet duidelijk is. Bij planten als wolfsmelk en melkdistel is de verklaring voor de term ‘melk’: het melksap in de plantendelen als stengel, steel en blad. Vogelmelk heeft geen wit melksap. Door sommigen wordt simpelweg naar de witte kleur van melk verwezen als verklaring voor het deel ‘melk’. Anderen noemen de witte uitwerpselen van vogels. Als verklaring heb je dan een hogere opbrengst want je verklaart zowel ‘vogel’ als ‘melk’. De verklaring die mij het meest aanspreekt en ook plausibel lijkt is de volgende: vogelmelk bestaat niet, want vogels geven geen melk. In Griekenland was ‘vogelmelk’ derhalve een uitdrukking om verbazing over iets aan te geven. Vogelmelk is een verbazingwekkende plant met zijn opvallend witte bloemen in het voorjaar. Se non è vero, è ben trovato.
