Eigenlijk gaat dit verhaal over een tuinplant, maar heel af en toe ontsnapt er een zaadje en groeit er een plant met wonderbaarlijke bloemen. Het heeft even geduurd voordat ik er eentje tegenkwam die daar naar alle waarschijnlijkheid niet direct door de mens op die plek was uitgezaaid. Aan het eind van de vorige zomer was het zover: een Juffertje-in-het-groen op de stoep. Het was een cultivar met gevulde bloemen en bijna witte bloemen, maar evengoed prachtig.
In een oud tuinplantenboek, “Garten Blumen” uit 1952 van de auteur Karl Bertsch, kwam ik een prachtige omschrijving tegen. Met dank aan mijn lessen Duits op de HBS kon ik het min of meer als volgt vertalen:
“Dit is een van de meest charmante bloemen met buitengewoon bijzondere bloemhoofdjes, een waar wonder van verfijnde bloemschikking. Een grote, licht hemelsblauwe bloem staat solitair op een lange, fijnbladige steel en is omgeven door een krans van talrijke, fijn ingesneden schutbladen. Daarom vergelijken de mensen deze bloem met een meisje in een heg en noemen ze haar “Gretchen in de struik”, “Bruid in het haar” of “Maagd in het groen”.
Juffertje-in-het-groen komt van nature voor in het Middellandse Zeegebied, waar zij op akkerland en braakliggende terreinen groeit. Buiten het natuurlijk verspreidingsgebied komt de plant voor in Noord-Amerika en in veel Europese landen. Toepassingen als medicinale plant en als sierteelt zijn de oorzaak van deze verspreiding. In onze steden kun je de juffertjes vinden in bijvoorbeeld plantsoenen, geveltuinen en brandgangen.
Juffertje-in-het-groen wordt 20 tot 45 cm hoog. Het is een éénjarige plant De bloem heeft een bijzondere bouw. De helderblauwe bloem (= het Juffertje) is omgeven door krans schutbladeren(= in het Groen). Op het eerste gezicht zou je denken dat de blauwe bloembladen de kroon vormen. Het zijn echter kelkbladen. De kroonbladen zijn gereduceerd tot met nectar gevulde honingklieren. Binnenin de bloem staat een kring van tientallen meeldraden om een aantal stampers. Om zelfbestuiving te voorkomen zijn de meeldraden eerder rijp dan de stempels. Bij de rijpe meeldraden zijn de helmhokjes naar onderen gebogen, waardoor het stuifmeel op de rug van een nectar opzuigend insect terechtkomt. De stampers staan dan nog rechtop, waardoor deze op dat moment niet bestoven kunnen worden. Als alle helmhokjes leeg zijn krommen de stampers zo ver naar onderen dat bezoekende insecten met hun rug tegen de stempels komen en de bloem bestuiven. De bloemen worden bezocht door honingbijen, hommels en andere wilde bijen.
De stengelbladeren zijn meervoudig veerdelig en in fijne slippen verdeeld. De vruchten zijn blaasachtig opgezwollen; via lange spleten kunnen de zaden ontsnappen. De zwarte zaden zijn gerimpeld en worden door de wind en dieren verspreid.
De wetenschappelijke naam is Nigella damascena. ‘Nigella’ komt van het Latijnse ‘nigellus’ en dat betekent ‘zwartachtig’. ‘Damascena’ komt van Damascus, wellicht is dat één van de eerste vindplaatsen. Over de herkomst van de Nederlandse naam is hierboven al iets gezegd. In Friesland zeggen ze ‘jiffeke ijn ’t grien”, in Engeland o.a. ‘Love in a mist’, in Duitsland o.a. ‘Gretli im Busch’ en in Frankrijk bijv. Cheveux de Venus’. Het is maar goed dat Linnaeus in de 18e eeuw de wetenschappelijke naamgeving heeft ingevoerd.
Behalve voor de sier wordt ons Juffertje nog voor andere doeleinden gekweekt. De bloemen schijnen eetbaar te zijn en de zaden worden wel toegevoegd aan sausen. Dat laatste met mate: de zaden bevatten het giftig alkaloïde ‘damascenine’. Daarnaast worden de zaden in kruidenremedies gebruikt vanwege gezondheidsvoordelen, zoals het versterken van het immuunsysteem.
Ruim een eeuw geleden kwam er in ons land nog een andere Nigella-soort voor: N.arvensis. Dat is de wilde nigelle. Dit akkeronkruid werd voor het laatst gevonden in Vaals in 1912. Een derde soort, N.sativa, komt in Nederland alleen als zaad voor in o.a. Aziatische winkels. Het zaad wordt onder de naam ‘Zwarte komijn’ als specerij gebruikt in allerlei exotische gerechten.
Bronnen: Stadsflora van de Lage Landen, Ton Denters 2020
Volkoomen.nl (o.a. Etymologie)
Verspreidingsatlas.nl
Waarneming.nl
Wikipedia
