Geranium endressii, inclusief hybride met Geranium versicolor: Geranium x oxonianum
Roze ooievaarsbek (Geranium endressii) is een verwilderende tuinplant. Deze soort staat niet in het eerste stadsplantenboek van Ton Denters. Wel in zijn tweede boek, zie bronnen. Voor het eerst zag ik de Roze ooievaarsbek in juli 2015 in Amsterdam Noord, met onze Plantenwerkgroep. Deze stond in een grasveld dat grensde aan achtertuinen. Lida den Ouden, die de inventarisatie leidde, kende de soort, want ze had hem in haar tuin, maar we hebben de plant netjes met de Eggelte Veldgids en de Heukels’ Flora gedetermineerd.
De bloemen staan met meer bij elkaar. De vijf iets uitgerande kroonbladen zijn 16-22 mm lang, effen helderroze, geaderd. De adering valt nauwelijks op, want die is bijna in dezelfde kleur. Soms noemt men de aders nerven. Bij een bepaalde lichtinval zijn ze beter te zien. Zie bijvoorbeeld de foto hieronder: het zijn vertakte aders. De bladen zijn tot over de helft ingesneden, bladtoppen scherp, bladlobben onregelmatig getand. De stengel is behaard, maar zonder klierharen. De bloeiwijze en het bovenste deel van de stengel hebben afstaande haren.
Naamgeving
De vrucht lijkt op de snavel van een ooievaar, vandaar de Nederlandse naam Ooievaarsbek. Geranium komt van het Griekse geranios (= kraanvogel), omdat de vrucht enigszins lijkt op de snavel van een kraanvogel. Endressii is genoemd naar de Duitse botanist en plantenverzamelaar Philip Endress (1806-1831), die de soort in de Pyreneeën vond.
Dubbelganger
Wanneer je denkt dat je een verwilderde Roze ooievaarsbek hebt gevonden, moet je bedacht zijn op een sterk gelijkende soort: een hybride, geheten Basterd-ooievaarsbek (Geranium x oxonianum). Dit is een kruising tussen Roze ooievaarsbek en Geranium versicolor. Geranium versicolor heeft nog geen officiële Nederlandse naam, maar op Waarneming.nl wordt deze Gestreepte ooievaarsbek genoemd. De Gestreepte heeft witte tot lichtroze bloemen, fijn geaderd, met donkere, netvormige nervatuur. De lengte van het kroonblad is 13-18 mm, met uitgerande tot ondiep gespleten top. Deze bloemen zijn dus iets kleiner dan van de Roze.
De Basterd-ooievaarsbek vind ik ook wel eens verwilderd. De bloemen ogen meestal iets donkerder roze. Dat komt ook door de aders, die donkerder zijn dan de ondergrond. Deze hybride heeft duidelijk uitgerande kroonbladen met meer of minder duidelijke netvormige nervatuur, soms met heel donkere aders. Er zijn vele cultivars van deze hybride.
In juli 2021 kwam ik op een dag twee van deze roze soorten tegen. Bij de tweede vondst viel me op dat de bloemen veel lichter van kleur waren dan wat ik eerder op de dag gezien had en die ik Roze ooievaarsbek had genoemd. Dat was voor mij een reden om ze op Waarneming.nl te zetten. Als reactie kreeg ik dat de eerste vondst de hybride was. Dan blijkt hoe handig het is om foto’s te maken van soorten die je niet zo vaak ziet, zodat je achteraf nog eens goed kunt vergelijken. Destijds heb ik veel gehad aan de tabel op het forum van Waarneming.nl bij lastige soorten. In deze tabel wordt voor de hybride een kroonbladlengte van 20-26 mm genoemd. Tijdens het schrijven van dit artikel ontdekte ik dat er ook een cultivar is van Roze ooievaarsbek die veel weg heeft van de hybride: Geranium endressii ‘Wargrave Pink’. Deze wordt nogal variabel afgebeeld op het internet, dus is het nog maar de vraag welke foto van de kwekers juist is.
Een hybride kan variabel zijn, omdat deze de ene keer iets meer naar de eigenschappen van de ene ouder neigt en een andere keer meer naar die van de andere ouder. De bloem- en bladvorm zit tussen de beide oudersoorten in. Deze hybride is vruchtbaar en kan met beide oudersoorten terugkruisen. Dan krijg je nog meer variatie, waardoor herkenning lastiger wordt. In de Flora van België (zie bronnen) las ik dat Roze ooievaarsbek niet meer gekweekt zou worden. Deze is vervangen door de Basterd-ooievaarsbek. Deze Flora geeft aan hoe je deze twee van elkaar kunt onderscheiden. Naast de hierboven genoemde kenmerken wordt er o.a. gekeken naar de lengte van de kelkbladen en de snavel daarvan, maar ook naar de maat van de bladen. In de Belgische Flora Natuur.flora (zie bronnen) las ik dat er door terugkruising en selectie diverse cultivars gecreëerd zijn die intermediair zijn tussen Roze ooievaarsbek en de Basterd-ooievaarsbek. Om die reden zou Basterd-ooievaarsbek niet meer van Roze ooievaarsbek onderscheiden worden. Waarneming.nl heeft dit opgelost door een verzamelsoort beschikbaar te stellen: Geranium x oxonianum + Geranium endressii.
Wat mij opvalt bij deze drie soorten, is de stand van de kroonbladen. Bij de Gestreepte zie ik een “diepte” in het centrum van de bloem: de basis van de kroonbladen staat bijna verticaal. Bij de Roze staan ze veel meer uitgespreid. De hybride zit er qua vorm zo’n beetje tussenin, zie compilatie hieronder van de bloemen. Let ook op de mate van insnijding van de vijf kroonbladen: meer of minder uitgerand.
In de Engelse Flora van Stace (zie bronnen) wordt dat beeld bij de Gestreepte omschreven als ’trumpet-shaped’. Denk aan de trompet van de Trompetnarcis: een smalle cilinder die geleidelijk breder wordt en eindigt met een zich naar buiten uitspreidende rand. Bij Basterd-ooievaarsbek wordt het ‘funnel-shaped’ genoemd. Dat is een trechtervorm. Denk aan de trechter waarmee je een vloeistof in een fles wilt overdoen: een smalle cilinder die abrupt breder wordt.
In augustus 2025 vonden we tijdens een streepexcursie in Muiden een verwilderde Gestreepte ooievaarsbek. Dat was voor mij voor het eerst. Ik kende de soort al wel, omdat ik die in een botanische tuin had gezien en gefotografeerd. Vanwege bovenstaand trio vond ik het een interessante vondst. Wanneer zo’n verwilderde tuinplant nog niet in de sleutel in de Flora staat, is het lastig determineren. Dan kan een app met beeldherkenning je op weg helpen. In de Heukels’ Flora worden G. x oxonianum en G. versicolor wel genoemd, maar slechts in een opmerking onder G. endressii, en dan nog pas onder de afbeelding van G. phaeum. Je kunt daarom de tekst gemakkelijk over het hoofd zien.
Je zou Roze ooievaarsbek ook nog kunnen verwarren met Knopige ooievaarsbek (Geranium nodosum). Een groot verschil tussen Roze en Knopige ooievaarsbek zijn de verdikte knopen bij de Knopige. Verder is het blad van de Knopige iets glimmend, met diepliggende nerven en de onderzijde is glimmend. De kroonbladen zijn vanuit de basis onvertakt geaderd met meestal drie aders per kroonblad. De bloeiwijze en het bovenste deel van de stengel hebben aangedrukte haren.
De Knopige ooievaarsbek is ingeburgerd, vooral in oude tuingangen, maar de Roze nog niet. Deze staat vermeld als adventief / verwilderend. Voor hoe lang nog?
Bronnen
Leni Duistermaat – Heukels’ Flora (24e druk, 2020, p. 439)
Ton Denters – Stadsflora van de Lage Landen (1e druk, 2020, p. 100-101)
Guy De Kinder – ABC van het plantenlatijn. Betekenis van botanische namen (2e druk, p. 137)
Clive Stace – New Flora of the British Isles (4e druk, aug. 2019, p. 367-368)
Filip Verloove – Flora van België, het Groothertogdom Luxemburg, Noord-Frankrijk en de aangrenzende gebieden (4e druk, 2023, p. 460)
Hans Vermeulen – Natuur.flora (1e druk, 2020, p. 261)
Verspreidingsatlas:
Geranium endressii: https://www.verspreidingsatlas.nl/5405
Geranium x oxonianum: https://www.verspreidingsatlas.nl/5631
Geranium versicolor: https://www.verspreidingsatlas.nl/2055
Geranium nodosum: https://www.verspreidingsatlas.nl/6877
Waarneming.nl:
Geranium endressii: https://waarneming.nl/species/17162/
Geranium x oxonianum: https://waarneming.nl/species/157006/
Geranium versicolor: https://waarneming.nl/species/149723/
Geranium nodosum: https://waarneming.nl/species/135882/
Forum Lastige soorten: Geranium – G. endressii, G. x oxonianum & G. versicolor: https://forum.waarneming.nl/index.php/topic,384755.msg2400166.html#msg2400166
