Een bijzondere bewoner van het water
Het lijkt wel het kleine, lelijke ‘zusje’ van de waterlelie. Ook zijn naam blinkt niet uit in schoonheid: ‘gele plomp’. Maar het woord ‘plomp’ verwijst bij deze plant niet naar zijn uiterlijk, maar betekent in dit geval ‘water’, zoals in de uitdrukking: ‘in de plomp vallen’ = in het water terechtkomen.
De wetenschappelijke naam Nuphar lutea is deels afgeleid van het Arabische nūfar, wat ‘waterlelieachtige plant’ betekent. Lutea betekent ‘geel’.
De vergelijking met de waterlelie is zo gek nog niet, want ze behoren allebei tot de waterleliefamilie (Nymphaeaceae).
Twee soorten bladeren
Ook de eironde tot hartvormige drijfbladeren lijken op het eerste gezicht wel op leliebladeren. De gele plomp groeit vaak samen met de waterlelie. De gele plomp groeit wel tot zes meter diep, waar de waterlelie hem niet kan volgen.
De bladeren van de gele plomp zijn niet allemaal hetzelfde. De bekende, dikke, leerachtige drijfbladeren zijn hartvormig en kunnen wel 40 centimeter lang worden, terwijl de onderwaterbladeren dunner en anders van vorm zijn. Ze zijn lichtgroen en kronkelig samengevouwen. De hogere bladeren spreiden zich meer uit, maar blijven smaller dan de drijfbladeren.
De dichte begroeiing door de bladeren biedt een leefplek en beschutting aan allerlei kleine waterdieren, waaronder insectenlarven en jonge vissen. De bladeren worden soms gebruikt als nestplaats door de zeldzame zwarte stern.
Onder water kan de plant een flinke wortelstok vormen. Die kan jarenlang blijven leven en ieder voorjaar opnieuw bladeren en bloemen produceren.
Bloem die boven het water uitsteekt
In tegenstelling tot de waterlelie liggen de gele bloemen van de gele plomp niet plat op het water, maar steken ze er duidelijk bovenuit. De bloemen zijn drie tot zes centimeter groot en verschijnen in de voorzomer en zomer, tegelijk met de drijfbladeren, boven het water.
De bloem heeft vijf of zes gele kelkbladen die elkaar overlappen en samen een soort kommetje vormen. Daarbinnen zitten de vele, spatelvormige kroonbladen.
De bloemen verspreiden een aangename geur en produceren nectar, waardoor allerlei insecten worden aangetrokken. Ook de vele meeldraden spelen een rol bij het lokken van bestuivers. Ze weerkaatsen namelijk, naast geel, ook ultraviolet licht. Bijen kunnen dit zien en worden zo naar het hart van de bloem geleid. De bestuiving gebeurt dan ook vooral door insecten.
Van gele bloem naar vrucht
Na de bloei krijgt de gele plomp een groene, flesvormige vrucht. In het begin drijft die gewoon op het water, alsof hij daar thuishoort. Later laat de buitenste schil los en splijt de vrucht open. Dan komen de tweezaadlobbige zaden tevoorschijn.
Die zaden hebben geen lange houdbaarheid: ze blijven minder dan een jaar kiemkrachtig. Het water zorgt vervolgens voor het vervoer en verspreidt de zaden naar nieuwe plekken.
Gebruik
Goed nieuws voor kalende mannen! Vroeger werd de wortel van de gele plomp gebruikt tegen kaalheid. Maar pas op: de wortel bevat ook de giftige stof nupharine, die een remmende werking heeft op het libido. Ook werden de wortels in het verleden aan het vee gevoerd en aangewend tegen hondsdolheid.
